Nowelizacja KSH w 2022 r.
W 2022 r. doszło do nowelizacji Kodeksu spółek handlowych, w zakresie zasad odpowiedzialności członków zarządu wobec spółki. Nowelizacja ta wprowadziła między innymi § 3 do art. 293 (analogicznie art. 483 § 3 w spółce akcyjnej). Przepis ten stanowi, że „Członek zarządu, rady nadzorczej, komisji rewizyjnej oraz likwidator nie narusza obowiązku dołożenia staranności wynikającej z zawodowego charakteru swojej działalności, jeżeli postępując w sposób lojalny wobec spółki, działa w granicach uzasadnionego ryzyka gospodarczego, w tym na podstawie informacji, analiz i opinii, które powinny być w danych okolicznościach uwzględnione przy dokonywaniu starannej oceny”.
Celem regulacji było ograniczenie odpowiedzialności członków organów za decyzje, które – choć ostatecznie nietrafne – zostały podjęte w dobrej wierze, na podstawie dostępnych danych i w ramach racjonalnego ryzyka biznesowego. Ustawodawca podkreślił, że ocena działań powinna następować z perspektywy chwili ich podejmowania, a nie z punktu widzenia późniejszych skutków.
Amerykańska koncepcja business judgment rule.
W prawie amerykańskim business judgment rule to domniemanie prawne, zgodnie z którym członek organu działał w dobrej wierze, w interesie spółki, bez konfliktu interesów i na podstawie informacji, które można było racjonalnie uzyskać w danej sytuacji. Oznacza to, że to przeciwnik procesowy musi wykazać nieprawidłowości, aby obalić domniemanie staranności, chyba, że transakcja została dokonana w warunkach konfliktu interesów. Tworzy się zatem swoistą tarczę ochronną menedżerów przed zarzutami dotyczącymi niewłaściwego prowadzenia spraw spółki
Zasada ta opiera się na przekonaniu, że członkowie zarządów posiadają wiedzę i doświadczenie w zakresie prowadzenia spraw spółki, a sądy nie powinny oceniać trafności decyzji biznesowych z perspektywy czasu. W amerykańskim systemie prawnym, szczególnie w stanie Delaware, business judgment rule jest jednym z filarów prawa spółek.
Czym jest koncepcja biznesowej oceny sytuacji w polskim porządku prawnym?
Po pierwsze, należy zwrócić uwagę, że także po nowelizacji nie została wyjaśniona relacja
pomiędzy art. 2091 § 1 (art. 3771 § 1) k.s.h. wprowadzającym (a w zasadzie potwierdzającym)
obowiązek zachowania staranności przy sprawowaniu funkcji członka zarządu a przepisem, który
zastąpił art. 293 § 2 k.s.h., tj. art. 293 § 3 k.s.h.
Po drugie, podstawowym mankamentem nowelizacji jest utrzymanie domniemania winy funkcjonariusza spółki. Członek organu nadal w przypadku wytoczenia powództwa z art. 293 k.s.h. będzie musiał „bronić się”, że przy podejmowaniu decyzji biznesowych działał w sposób staranny, podczas gdy istotą doktryny business judgment rule, np. w amerykańskim systemie prawnym jest przyjęcie domniemania, że członek zarządu działa w sposób staranny, w dobrzej wierze oraz w interesie spółki. Domniemania te tworzą prawdziwą „bezpieczną przystań” członków organów, którzy podejmując decyzje, nie muszą się obawiać, że sędziowie będą ex post dokonywać oceny prawidłowości podjętych decyzji biznesowych.
Po trzecie, wskazanie przez art. 293 § 3 o starannym działaniu członka organu „na podstawie informacji, analiz i opinii, które powinny być w danych okolicznościach uwzględnione przy dokonywaniu starannej oceny” jest bliższe ocenie standardu działania członka zarządu w zakresie zarzadzania spółką niż członka rady nadzorczej, który jest odpowiedzialny przede wszystkim za nadzór na działalnością spółki.
Po czwarte, wskazana treść przepisu błędnie sugeruje, że członek zarządu powinien mieć „podkładkę” w postaci opinii czy analizy doradców prawnych lub biznesowych, aby zwolnić się z odpowiedzialności, nawet w przypadkach konieczności podjęcia nagłych decyzji zarządczych (np. niespodziewanej awarii w przedsiębiorstwie). Niestety efektem nowelizacji może być sztuczne szukanie na siłę przez zarządzających opinii, które będą potwierdzały trafność podjętych decyzji biznesowych. Paradoksalnie faktycznym beneficjentem proponowanej nowelizacji k.s.h. mogą okazać się kancelarie prawne i doradcy finansowi. Obserwacja w tym obszarze np. orzecznictwo amerykańskich sadów, zwłaszcza sądów stanu Delaware, wskazuje, że kluczowe znaczenie ma właściwe ukształtowanie procesów decyzyjnych i kontrolnych w spółce a nie opinie czy analizy. Przykładowo, w sprawie Marchand vs. Barnhill sąd uznał, że brak nadzoru i procedur kontrolnych może prowadzić do odpowiedzialności członków zarządu, mimo że sama decyzja biznesowa była racjonalna.
Wnioski
Wprowadzenie do Kodeksu spółek handlowych zasady biznesowej oceny sytuacji było próbą przeniesienia do polskiego prawa rozwiązań funkcjonujących w systemach anglosaskich. Wprowadzenie do polskiego prawa zasady biznesowej oceny sytuacji to krok w kierunku zwiększenia bezpieczeństwa członków organów spółek. Jednak wciąż nie daje ona tak szerokiej ochrony jak amerykańska business judgment rule. Warto więc obserwować dalszy rozwój orzecznictwa polskich sądów handlowych, które będą decydować, jak szeroko stosować zasadę biznesowej oceny sytuacji i w jakim stopniu zbliży się ona do amerykańskiego standardu business judgment rule.